Nowa Huta, een sociaal-realistische satellietstad


IMG_4647

In Krakau kun je met de tram naar de wijk Nowa Huta om de geschiedenis van het communisme eens goed te bekijken. De wijk is namelijk opgebouwd volgens de doctrine van het sociaalrealisme en staat vol met stalinistische architectuur.

Na de Tweede Wereldoorlog begon Europa aan de wederopbouw. In Polen was dit niet anders dan in bijvoorbeeld Nederland. Echter, er was één groot verschil: Nederland was een democratie en Polen een dictatuur in wording dankzij de stevige machtsgreep van het stalinisme uit Moskou. Ondanks dat het communisme in Polen historisch bezien nooit echt wortel heeft geschoten, greep de communistische partij via vervalste verkiezingen de macht. Overal in het land, behalve in de stad Krakau, kregen zij de meeste stemmen.

In Krakau werd door het communistische regime, circa tien kilometer ten oosten van het oude centrum, begin jaren vijftig een enorme nieuwe wijk uit de grond gestampt: Nowa Hute (Nieuwe Staalfabriek). Volgens mijn gids, die rondleidingen door de wijk geeft en er zelf woon(de), was dit de meest vruchtbare grond voor akkerbouw rondom Krakau, maar daar hadden de stalinistische planners lak aan. Boerendorpjes gingen tegen vlakte en bewoners werden verdreven. Ook vergaten de planners dat er in de verste verte rondom de stad helemaal geen ijzererts of steenkool te vinden is. Dit betekende dat beide grondstoffen per trein van ver moesten komen. Desondanks is Nowa Huta na de oorlog goed voor de helft van de totale ijzer- en staal productie van Polen. Dit kwam wel met een prijs: blauwe lucht was er zelden nog te zien, net zoals nu in Chinese steden het geval is. Grauwheid en smog zijn aan de orde van de dag.

Vanuit heel Polen kwamen jonge mannen en vrouwen naar Krakau om de Nowa Huta op te bouwen. Het idee was dat deze jonge mensen meewerkten en als tegenprestatie voor de geleverde arbeid een beroep konden leren en later, als de stad en de staalfabriek voltooid was, in de smelterij of andere zware industrie emplooi konden vinden. Uiteindelijk wonen er nu ongeveer 200.000 mensen in Nowa Huta. Wie met de tram vanuit de oude binnenstad van Krakau naar Nowa Huta reist, ziet een groot contrast met het Middeleeuwse gedeelte en de omringende 19de eeuwse wijken. In al zijn betonnen grauwheid is de van origine satellietstad een van de weinige voorbeelden van een complete sociaal-realistische stad. Bij deze doctrine gaat het niet om schoonheid, maar draait het er om de ideologie uit te dragen en dit heeft ook zijn weerslag op de architectuur. Het idee is dat door de architectuur bij de bewoners een gevoel van blijvende macht opgeroepen wordt. Daar kun je nu weinig bij voorstellen. Mij bekroop het gevoel van anonimiteit en nietigheid tussen de hoge flatgebouwen en de lange rechte wegen. Misschien past dit ook wel in de ideologische gedachte, want het individu is binnen de doctrine uiteraard ondergeschikt gemaakt aan het collectief.

De stad is van A tot Z gepland. Er lopen twee grote driebaanswegen doorheen. Een voor het verkeer van en naar de oude stad. En eentje voor de bewoners van en naar de fabriek die 24 uur per dag in gebruik was. Anno 2014 is een gedeelte van de oorspronkelijke staalfabriek nog altijd in gebruik. Deze is in handen van de staalgigant Arcelor-Mittal. De woningen en de flats waren voor die tijd licht en ruim. Daar moet ik aan Overvecht denken, al is de parallel een beetje vreemd. Maar net als Nowa Huta is Overvecht een wederopbouw wijk met lichte flatwoningen en veel groen.

Een grote misrekening van de planmakers was dat er geen vertier in Nowa Huta was gepland waardoor de criminaliteitscijfers in de loop der jaren omhoog schoten. Toen werd er een onder meer een theater en een bioscoop neergezet. In de bioscoop keken we met de gids naar een propagandafilm die de conceptie van Nowa Huta toont. In de oorspronkelijke plannen moest er ook een Stalin-toren verrijzen zoals die ook in Warschau, en veel andere steden in Rusland en het Oostblok te zien zijn, maar uiteindelijk is de gift van Stalin er nooit gekomen. Wel is Nowa Huta neergezet als een soort fort. De gids vertelde dat er op bepaalde gebouwen luchtafweergeschut neergezet kon worden in verband met de Koude Oorlog. Er zijn atoomkelders onder de flats waar de partijleden woonden en de woonblokken zijn op zichzelf functionerende forten. Omdat er slechts twee ingangen per blok zijn, hebben tanks het lastig. Later kwam dit concept van een wijk als fort als een boemerang terug toen de Poolse arbeiders in de jaren 70 en 80 van de 20te eeuw in opstand kwamen tegen het regime van Gomulka en Gierek.

Voor kerken was uiteraard ook geen ruimte terwijl Polen van origine zo rooms is als de paus. Sterker nog, Paus Johannes Paulus die nu heilig is verklaard, was aartsbisschop van Krakau, en heeft een grote invloed gehad op de Polen en de arbeidersvakbond Solidarnosc van de latere Poolse president Lech Walesa. Na vele jaren van protest mochten de arbeiders zelf een kerk bouwen in de wijk. Dit werd een Ark van Noach met een mast die, als je in de juiste positie staat, toch een kruis blijkt te zijn. Al te religieuze uitingen werden niet getolereerd door de communisten en daarom hangt Jezus in de kerk niet aan een kruis maar in het luchtledige. De gids vertelde dat er eigenlijk niet genoeg geld was voor de bouw van de kerk. Bewoners namen daarom in totaal twee miljoen kiezels mee vanaf hun vakantieadressen die als muurdecoratie zijn gebruikt.

Tot de val van het communisme stond er een groot standbeeld van Lenin in Nowa Huta. Dat werd, na het ineen storten van de communistische regimes na 1989, zoals op zoveel plaatsen neergehaald. Maar het beeld van Lenin uit Nowa Huta heeft een tweede leven gekregen. Een Zweedse zakenman heeft het beeld gekocht en in zijn themapark gezet. Lenin met een hanenkam, een piercing door zijn ooglid en een sigaret op de lip. Zou kunstenaar Banksy daar zijn inspiratie vandaan hebben gehaald?

Over Wilde Inkt

Mijn naam is Simon de Wilde en ik ben verhalenverteller. Zoals elk mens ben ik dol op nieuwtjes en goede verhalen. Het mooie is dat elke organisatie/persoon of bedrijf, groot of klein, een uniek verhaal heeft. Ik help u dat verhaal te vertellen om uw zichtbaarheid bij potentiële klanten te vergroten. Wat is uw verhaal? Ik ben dit blog gestart met schrijven over de wijk Overvecht, waar ik nog altijd met veel plezier en trots woon. Inmiddels gaan de blogs ook over contentmarketing en verhalende journalistiek. Uiteraard blijf ik ook parels uit Overvecht publiceren. Meer weten? LinkedIn http://nl.linkedin.com/in/simondewilde Website http://wilde-inkt.nl
Dit bericht werd geplaatst in Overig en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s